Nederlandse inlichtingendiensten worden opnieuw onder de loep genomen nadat een privacywaakhond waarschuwde dat de persoonlijke gegevens van miljoenen burgers risico lopen vanwege onvoldoende waarborgen rond grootschalige gegevensverzameling en het toenemende gebruik van kunstmatige intelligentie. De zorgen komen voort terwijl de toezichthoudende instanties van het land onderzoeken hoe de instanties omgaan met gevoelige informatie die tijdens nationale veiligheidsoperaties wordt verzameld.
De waarschuwing richt zich op de Nederlandse Algemene Inlichtingendienst (AIVD) en de Militaire Inlichtingendienst (MIVD). Beide instanties mogen wettelijk grote datasets verzamelen terwijl ze terrorisme, cyberdreigingen, spionage en andere nationale veiligheidsrisico’s onderzoeken. Echter, waakhonden zeggen dat de manier waarop die datasets worden beheerd, herhaaldelijk niet aan de wettelijke privacynormen heeft voldaan.
Volgens bevindingen van het Nederlandse Inlichtingencomité hadden werknemers toegang tot bulkdatasets zonder voldoende controle, terwijl sommige persoonlijke informatie langer werd bewaard dan toegestaan volgens de Nederlandse wet. De toezichthouder concludeerde dat de instanties niet consequent de waarborgen toepasten die nodig zijn om burgers te beschermen van wie de informatie was verzameld.
Privacyvoorstanders zeggen dat de risico’s verder reiken dan alleen gegevensbewaring. De digitale rechtenorganisatie Bits of Freedom heeft zorgen geuit dat inlichtingendiensten de verzamelde informatie mogelijk gebruiken om kunstmatige intelligentiesystemen te ontwikkelen of te trainen. De groep beweert ook dat de instanties mogelijk datasets kopen die afkomstig zijn van eerdere datalekken, hoewel er geen openbaar bewijs is vrijgegeven dat bevestigt dat AI-training al heeft plaatsgevonden.
De zorgen benadrukken een groeiend debat over hoe inlichtingendiensten AI-technologieën zouden moeten gebruiken. Hoewel machine learning analisten kan helpen enorme hoeveelheden informatie efficiënter te verwerken, stellen privacy-experts dat dergelijke systemen strikte controle vereisen wanneer ze gegevens bevatten die toebehoren aan gewone burgers die niet worden verdacht van criminele activiteiten.
Nederlandse autoriteiten hebben tekortkomingen erkend die door de toezichthoudende instantie zijn vastgesteld. Regeringsministers die verantwoordelijk zijn voor de inlichtingendiensten zeiden de conclusies van de waakhond te accepteren en hebben beloofd de interne controles voor de toegang tot en het bewaren van gevoelige datasets te versterken. Functionarissen hebben zich ook gecommitteerd aan het verbeteren van de naleving van bestaande wettelijke waarborgen.
De zaak komt op een moment dat overheden in heel Europa het gebruik van kunstmatige intelligentie uitbreiden in nationale veiligheid en wetshandhaving. Tegelijkertijd blijven toezichthouders en privacyvoorstanders waarschuwen dat AI-systemen die zijn getraind op grote verzamelingen persoonlijke informatie de surveillancemogelijkheden kunnen vergroten als het toezicht niet gelijke tred houdt met technologische vooruitgang.
Hoewel de bevindingen van de waakhond zich richten op het omgaan met burgergegevens in plaats van op het bevestigde misbruik van kunstmatige intelligentie, stellen privacygroepen dat het rapport aantoont waarom sterkere waarborgen nodig zijn voordat inlichtingendiensten de AI-capaciteiten verder uitbreiden. Zij zeggen dat transparantie, onafhankelijk toezicht en strikte beperkingen op gegevensopslag steeds belangrijker zullen worden naarmate overheden steeds meer vertrouwen op geautomatiseerde analyse voor nationale veiligheidsonderzoeken.